เป็นโบราณสถาน ๑๔ แห่ง พระพิมพ์ดินเผา และภาชนะดินเผาแบบต่าง ๆ ๕๐ มีการอยู่อาศัยติดต่อกันมาถึง ๕ ระยะ คือราวพุทธศตวรรษที่ ๔-๗ ระยะที่สองราวพุทธศตวรรษที่ ๗-๑๒ ระยะที่สามราวพุทธศตวรรษที่ ๑๓-๑๖ รับวัฒนธรรมทวารวดี และพุทธศาสนาจากลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา ระยะที่สี่ราวพุทธศตวรรษที่ ๑๗-๑๘ รับอิทธิพลวัฒนธรรมขอมและระยะสุดท้ายราวพุทธศตวรรษที่ ๑๙-๒๒ ๕๑
๒. บ้านกระเบื้องนอก ๕๒ อำเภอชุมพวง จังหวัดนครราชสีมา มีการอยู่อาศัยมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลาย มีการอยู่อาศัย ๓ ระยะคือระยะแรกราวพุทธศตวรรษที่ ๓-๘ ระยะที่สองราวพุทธศตวรรษที่ ๘-๑๕ และระยะที่สามราวพุทธศตวรรษที่ ๑๕-๑๘
๓. บ้านโนนเมือง ๕๓ อำเภอชุมแพ จังหวัดขอนแก่น มีการอยู่อาศัยตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ตอนปลายจนถึงสมัยประวัติศาสตร์ตอนต้น

๓. บริเวณลุ่มแม่น้ำชีและลำน้ำสาขา ในเขตจังหวัดชัยภูมิ ขอนแก่นและกาฬสินธุ์สำรวจพบร่องรอยเมืองโบราณเพิ่มอีก ๒๕ เมือง ๕๖ และพบหลักฐานทางโบราณคดีอื่นที่แสดงให้เห็นถึงความสัมพันธ์กับภาคกลาง สันนิษฐานว่าบริเวณลุ่มแม่น้ำชีและลำน้ำสาขาต่าง ๆ ได้แก่ ลำน้ำพรม ลำน้ำพอง ลำน้ำปาว ได้รับวัฒนธรรมศิลปกรรมที่แพร่หลายผ่านช่องเขาเพชรบูรณ์มาจากเมืองศรีเทพซึ่งตั้งอยู่บนลุ่มแม่น้ำป่าสัก จากภาคกลางของประเทศไทย ๕๗
จากหลักฐานการขุดค้นแหล่งโบราณคดีสรุปได้ว่า ภาคตะวันออกเฉียงเหนือมีการตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยมาอย่างน้อยตั้งแต่สมัยพุทธศตวรรษที่ ๓ ก่อนที่พระพุทธศาสนาจะเข้าไปมีอิทธิพลต่อวิถีชีวิตชาวบ้าน พบมีประเพณีการฝังศพและอุทิศสิ่งของเครื่องใช้ในหลุมฝังศพด้วย เมื่อนับถือพระพุทธศาสนาแล้วจึงเกิดประเพณีการเผาศพ พระพุทธศาสนารุ่งเรืองสูงสุดระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๖ โดยมีศูนย์กลางอยู่บริเวณลุ่มแม่น้ำชี และสืบต่อมาจนถึงปัจจุบัน
ภาคเหนือ
บริเวณภาคเหนือก็เช่นกัน พบร่องรอยการตั้งถิ่นฐานของชุมชนโบราณจำนวนมากและมีอายุร่วมสมัยทวารวดีเป็นอย่างน้อย เป็นเครื่องสนับสนุนเรื่องการรับนับถือพระพุทธศาสนาของคนในบริเวณดังกล่าวได้เป็นอย่างดี ภาคเหนืออาจจัดได้กลุ่มเดียวคือกลุ่มที่อาศัยอยู่ระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๘ ได้แก่กลุ่มชนบริเวณ

จากการศึกษาพัฒนาการทางวัฒนธรรมของชุมชน บริเวณลุ่มแม่น้ำน่านตอนล่างก่อนพุทธศตวรรษที่ ๒๔ พบว่า ๖๐ มีชุมชนโบราณบริเวณลุ่มแม่น้ำน่านตอนล่างทั้งหมด ๔๐ แห่ง เป็นเมืองและชุมชน ๑๘ แห่ง เป็นแหล่งโบราณคดี ๒๒ แห่ง แสดงให้เห็นว่า มีพัฒนาการมาอย่างยาวนาน ตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ ร่วมสมัยกับวัฒนธรรมทวารวดีในภาคกลาง ประมาณ พุทธศตวรรษที่ ๑๒-๑๘ และสมัยประวัติศาสตร์ไทย
บริเวณที่ราบลุ่มแม่น้ำแม่กวง พบกลุ่มเมืองโบราณที่มีคูน้ำคันดินล้อมรอบ รูปรี สี่เหลี่ยมมุมมนแบบทวารวดี พร้อมทั้งพบหลักฐานทางวัฒนธรรมที่มีอายุระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๔-๑๙ ถึง ๔ เมือง ที่เมืองหริภุญไชย ๖๑ พบการอยู่อาศัยมาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๑๓-๑๔ มีสัมพันธ์ทางวัฒนธรรมกับชุมชนทวารวดีในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา จนถึงพุทธศตวรรษที่ ๑๗-๑๘ มีความเจริญสูงสุด ๖๒ หริภุญไชยเป็นบ้านเมืองกลุ่มแรก ๆ ที่มีพัฒนาการเกิดขึ้นของสังคมเมืองและรัฐที่เก่าแก่ที่สุดในเขตภาคเหนือ ตั้งอยู่บริเวณที่ราบลุ่มของแม่น้ำ ๒ สาย คือที่ราบลุ่มแม่น้ำปิง มีเมืองหริภุญไชยหรือเมืองลำพูนเป็นศูนย์กลาง และที่ราบลุ่มแม่น้ำวังมีเมืองเขลางค์นครหรือนครลำปางเป็นศูนย์กลาง ๖๓ ความเจริญดังกล่าวส่วนหนึ่งมาจากการขยายตัวทางการค้าไปจากเครือข่ายของเมืองการค้าต่าง ๆ ในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา

แสดงให้เห็นว่าบริเวณประเทศไทยปัจจุบันได้เคยเป็นแหล่งที่ตั้งชุมชนกระจายกันอยู่ทั่วไปมาแล้วตั้งแต่อดีตเนื่องจากสภาพภูมิศาสตร์ที่เอื้ออำนวยสำหรับการตั้งถิ่นอาศัยและดำรงอาชีพเกษตรกรรมเป็นต้นได้อย่างเหมาะสมเช่นเดียวกันกับภาคต่าง ๆ ของประเทศ
ภาคตะวันออก
บริเวณภาคตะวันออก มีการตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยตั้งแต่สมัยประวัติศาสตร์ โดยเฉพาะสมัยทวารวดี จากร่องรอยชุมชนสมัยทวารวดี ๖๕ บริเวณเมืองดงละคร จังหวัดนครนายก เมืองศรีมโหสถ จังหวัดปราจีนบุรีและเมืองพระรถ จังหวัดชลบุรี พบว่าสิ่งแวดล้อมธรรมชาติมีผลต่อการตั้งถิ่นฐาน เหมาะต่อการปลูกข้าว อยู่ใกล้ลุ่มแม่น้ำใหญ่ และยังอยู่ใกล้ชายฝั่งทะเล มีลำน้ำที่สามารถติดต่อระหว่างเมืองกับทะเลได้เป็นอย่างดี นำไปสู่ข้อสรุปว่า เมืองโบราณแถบนี้เป็นเมืองท่าติดต่อกับชาวต่างประเทศที่มาทางทะเล และจากการศึกษาพบร่องรอยชุมชนทวารวดีในภาคตะวันออก ได้แก่
๑. บ้านโคกพนมดี ๖๖ อำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี พบเพียงหลักฐานด้านความเชื่อเกี่ยวกับความตายคือการฝังศพเท่านั้น พบหลักฐานความเชื่อเรื่องการอุทิศสิ่งของให้ผู้ตาย เช่น ขวานหิน ภาชนะดินเผา เมล็ดข้าวเปลือก กระดูกสัตว์ เปลือกหอย เป็นต้น
๒. เมืองศรีมโหสถ ๖๗ อำเภอศรีมหาโพธิ์ จังหวัดปราจีนบุรี หรือเมืองพระรถ มีผู้อยู่อาศัยมา

๓.บ้านคลองบอน อำเภอโป่งน้ำร้อน จังหวัดจันทบุรี มีการอยู่อาศัยมาตั้งแต่สมัยก่อนประวัติศาสตร์ยุคหินใหม่ อายุประมาณ ๓,๐๐๐- ๔,๐๐๐ ปี มีประเพณีการฝังศพโดยอุทิศสิ่งของเครื่องใช้ไปให้กับผู้ตาย ๗๐
๔. เมืองดงละคร อำเภอเมือง จังหวัดนครนายก พบโบราณสถานตั้งอยู่นอกเมือง ๓ แห่ง เมืองนี้เริ่มขึ้นเมื่อพุทธศตวรรษที่ ๑๔ และได้ถูกทิ้งร้างไปราวพุทธศตวรรษที่ ๑๙ ๗๑
สรุปได้ว่า เนื่องจากภาคตะวันออก มีทำเลเหมาะแก่การตั้งถิ่นฐานอยู่อาศัยมาตั้งแต่สมัยโบราณ มีพัฒนาการที่ดี และจัดตั้งเป็นเมืองท่าสำคัญสำหรับการค้าขาย การติดต่อแลกเปลี่ยนสินค้า วัฒนธรรมทางศาสนา มีเมืองศรีมโหสถเป็นศูนย์กลางทางศาสนาและวัฒนธรรมทวารวดีในพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๔ ก่อนที่วัฒนธรรมเขมรจะเข้ามามีอิทธิพล
บริเวณภาคใต้
ภาคใต้มีสภาพภูมิศาสตร์เอื้อต่อการติดต่อโดยตรงกับภูมิภาคอื่น มีการค้าขายเป็นสื่อสำคัญ ภาคใต้ได้พัฒนาตัวเองขึ้นเป็นชุมชนเมืองท่าทำการค้า ติดต่อและรับเอาวัฒนธรรมต่างถิ่นเข้ามาตั้งแต่พุทธศตวรรษที่ ๕-๗ ๗๒ มีการค้นพบหลักฐานทางการค้า และลักษณะชุมชนเมืองท่าทั้งสองฝั่งทะเล เขาสามแก้ว ชุมพร เป็นแหล่งตัวแทนทางฝั่งตะวันออกและควนลูกปัด คลองท่อม กระบี่ เป็นแหล่งตัวแทนทางฝั่งตะวันตก

ดินแดนลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา เจริญรุ่งเรืองกลายเป็นดินแดนพุทธศาสนาที่สำคัญ ในชื่อวัฒนธรรมทวารวดี๗๓ วัฒนธรรมทวารวดีส่วนใหญ่ปรากฏเป็นวัฒนธรรมโบราณที่ใช้ศิลาจารึกบันทึกเรื่องราว พบจารึกภาษามอญโบราณจำนวนหนึ่ง ศิลปะทวารวดีได้แพร่กระจายไปทั่วประเทศไทยระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๖ กระแสหนึ่งขึ้นไปถึงจังหวัดลำพูนมีความเจริญรุ่งเรืองอยู่นานถึงพุทธศตวรรษที่ ๑๘
ช่วงพุทธศตวรรษที่ ๙ รัฐโบราณแรกรับวัฒนธรรมอินเดียโดยเฉพาะวัฒนธรรมทางพระพุทธศาสนาถือกำเนิดขึ้นในบริเวณภาคกลางของประเทศไทย เจริญรุ่งเรืองสูงสุดในช่วงพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๖ คือ“รัฐทวารวดี” ๗๔ ชื่อทวารวดีเป็นที่รับทราบว่า หมายถึงชื่อของบ้านเมือง รูปแบบของทางศิลปกรรม และเป็นชื่อยุคสมัยทางประวัติศาสตร์ ใช้เรียกบ้านเมืองในบริเวณภาคกลางของประเทศไทยระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๖ ว่าแคว้นทวารวดี เรียก

นักปราชญ์ทางโบราณคดีของไทย อาทิ สมเด็จพระเจ้าบรมวงศ์เธอกรมพระยาดำรง ราชานุภาพ หม่อมเจ้าสุภัทรดิศ ดิศกุล ๘๑นายฉ่ำ ทองคำวรรณ อาจารย์ชิน อยู่ดี มานิต วัลลิโภดม ๘๒
ศรีศักร วัลลิโภดม ๘๓ สืบแสง พรหมบุญและคณะ๘๔ อาจารย์ผาสุข อินทราวุธ ๘๕ เป็นต้น
จากการค้นคว้าของนักโบราณคดีดังกล่าว ชี้ให้เห็นว่า ภาคกลางของไทยโดยเฉพาะเมืองอู่ทองได้เคยเป็นเมืองท่าโบราณที่เจริญรุ่งเรืองสืบต่อมากลายเป็นเมืองท่าสำคัญของรัฐทวารวดี เป็นศูนย์กลางพุทธศาสนาที่เก่าที่สุดทั้งยังเป็นศูนย์กลางหรือเมืองหลวงของรัฐทวารวดีในระยะแรก
บริเวณจังหวัดราชบุรี นครปฐม สุพรรณบุรี ลพบุรีและนครสวรรค์เป็นต้น ล้วนแต่เคยเป็นที่ตั้งของอาณาจักรทวารวดีมีศูนย์กลางระยะแรกอยู่ที่เมืองอู่ทอง จังหวัดสุพรรณบุรี ระยะที่สองอยู่ที่เมืองนครชัยศรี จังหวัดนครปฐม ในทางศิลปะกำหนดระยะของศิลปะสมัยทวารวดีอยู่ระหว่างพุทธศตวรรษที่ ๑๑-๑๖ ศิลปะทวารวดี ได้แผ่ขยายอิทธิพลออกไปอย่างกว้างขวางเกือบทุกภูมิภาค พบหลักฐานโบราณคดีกระจายอยู่ในบริเวณลุ่มแม่น้ำบางปะกง แม่น้ำชี-มูล ป่าสัก ท่าจีน เจ้าพระยา รวมทั้งแม่น้ำปิง วัง ยม และแม่น้ำน่านซึ่งเป็นต้นกำเนิดของแม่น้ำเจ้าพระยา แม่น้ำแม่กลอง และเรื่อยไปทางใต้ตลอดแหลมมลายู ๘๖
ศูนย์กลางของทวารวดีอยู่ในภาคกลาง พบการใช้หลายภาษาได้แก่ ภาษามอญ ๘๗ ภาษาบาลีและสันสกฤตตามโอกาส โดยภาษาสันสกฤตใช้ในการจารึกเรื่องราวทางบ้านเมืองและศาสนา ภาษาบาลีใช้ในเรื่องเกี่ยวกับพระพุทธศาสนา ๘๘ สอดคล้องกับความเชื่อของอาจารย์ผาสุข